ಹರಿದ ನೋಟು ಬದಲಾಯಿಸೋದು ಹೇಗೆ? ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗದ ನೋಟುಗಳು ಯಾವುವು?

ಈಗ ಏನಿದ್ರೂ ಡಿಜಿಟಲ್ ಯುಗ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ ವಹಿವಾಟುಗಳೂ ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗೆಂದು ನಾವು ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟು ಬಳಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಕಡೆ ನಾವು ಕರೆನ್ಸಿ ಬಳಸಿದರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳಿಗೆ ಒತ್ತುಕೊಡುತ್ತೇವೆ.

ನಗದು ನೋಟುಗಳ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಹರಿದ, ಕೊಳಕಾದ ಅಥವಾ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ನೋಟುಗಳು ಗೊತ್ತೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದೆಯೋ ನಮ್ಮ ಕೈ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಎಟಿಎಂ, ದೊಡ್ಡ ವಹಿವಾಟುಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ನೋಟುಗಳು ಸಿಗುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಈ ನೋಟುಗಳನ್ನು ದಿನನಿತ್ಯದ ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತರಕಾರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿಂದ ನೋಟು ಅದಷ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ಕೈ ಸೇರಿಬಿಡಲಿ ಎಂದೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಹರಿದ ಅಥವಾ ಏನಾದರು ಬರೆದಿರುವ ದೋಷಪೂರಿತ ನೋಟುಗಳು ಇದ್ದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಮೌಲ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅಂದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಉಂಟು.

ಆದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಬಗ್ಗೆ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದೆ. ಒಂದಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಕೊರತೆ ಇದ್ರೆ ಇನ್ನು ಕೆಲವರಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೋಟು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಕೆ, ಕಿರಿಕಿರಿ.

ಹರಿದ ಮತ್ತು ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳ ವಿನಿಮಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಆರ್‌ಬಿಐ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಹಾನಿಗೆ ಒಳಗಾದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಗಳಿಗಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕೌಂಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳಿಗೆ ಜಮಾ ಮಾಡಬಹುದು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹರಿದ, ಕೊಳಕಾದ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಈ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಅತ್ಯಂತ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ನೋಟುಗಳು, ಅಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಟ್ಟ, ಪುಡಿಪುಡಿಯಾದ, ಅಥವಾ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.ಈ ರೀತಿಯ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI) ಗೆ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.

ಭಾರತದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದೆ. ದಿನಕ್ಕೆ 5,000 ರೂ. ಮೌಲ್ಯದ 20 ನೋಟುಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಉಚಿತ ಓವರ್-ದಿ-ಕೌಂಟರ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇದನ್ನು ಮೀರಿದ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ವೀಕೃತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತವೆ. 50,000 ರೂ.ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಡೆಯುವ, ಸುಟ್ಟ, ಸುಟ್ಟ ಅಥವಾ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗದಂತೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕಾಗಿ ಆರ್ ಬಿಐಗೆ ನೀಡಬೇಕು.

PAY ಅಥವಾP AID ಅಥವಾ REJECT ಮುದ್ರೆ ಇರುವ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪೀಸ್‌ ಪೀಸ್‌ ಆದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅಳಿಸಿಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಬಣ್ಣ ಮಾಸಿ ಹೋಗಿದ್ದರೆ ನೋಟುಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.